การฟื้นคืนชีพของเพลง Zombie กับความหมายการเมืองที่ซ่อนอยู่
1
“..ซอมบี้คือผีที่เกิดจากสงครามค่ะ..”
คำอธิบายสั้นๆ ที่น้องเนเน่ในวัย 9 ปี ใช้พูดเข้าเพลง ‘Zombie’ บนเวทีงานวันเด็กแห่งชาติ 2563 จัดโดยโรงเรียนเทศบาลบ้านบางเหนียว โรงเรียนที่น้องเรียนอยู่ในตอนนั้น สังกัดเทศบาลนครภูเก็ต
และแล้วเพลงนี้ก็ถูกเลือกนำมาเล่นอีกครั้งบนเวที AGT (America’s Got Talent) 2026 ซึ่งเป็นเวทีใหญ่ที่สุดในชีวิตของเธอ กลายเป็นเพลงที่ทำให้ผู้คนทั่วโลกรู้จักเนเน่ รอยัล (Nene Royal) ตั้งแต่เปิดตัวในรอบออดิชัน และเปลี่ยนชีวิตเด็กสาวจากภูเก็ตคนนี้ทันทีเมื่อรายการออนแอร์ออกไป เมื่อวันที่ 7 กรกฎาคมที่ผ่านมา
เป็นที่รับรู้ภายหลังว่าเพลงนี้คือ เพลงแรกที่น้องใช้ฝึกเล่นกีตาร์ และสามารถเล่นได้ภายใน 3-4 วัน ขณะที่อายุยังเพิ่ง 7 ขวบ
2
ผมจำไม่ได้ว่าเคยฟังเพลง Zombie ครั้งแรกเมื่อไหร่ รู้แต่ว่ายุคนั้นไม่น่ามีผับเธคแห่งไหนไม่เล่นเพลงนี้ เรียกได้ว่าเป็นเพลงเอก เพราะเข้ากับบริบทดนตรีที่แนวอัลเทอร์เนทีฟร็อก (Alternative Rock) กำลังเป็นที่นิยมในบ้านเรา ช่วงปลายทศวรรษ 2530 แถมท่อนฮุคยังติดหู แหกปากร้องตามได้ง่าย
ผมไม่เคยสนใจเรื่องเนื้อเพลงเลย จนกระทั่งซัก 3-4 ปีก่อนไปร้องคาราโอเกะกับรุ่นน้อง และมีคนขอเพลงนี้ สารภาพว่า เป็นครั้งแรกที่ผมได้ดูเอ็มวี และอ่านเนื้อเพลงตามไปด้วย เล่นทำเอาอึ้งเหมือนกัน ไม่เคยรู้มาก่อนว่าตัวเพลงมันจะโคตรการเมืองขนาดนี้
3
เพลง Zombie ที่เนเน่ได้ขึ้นโชว์ใน AGT กลายเป็นกระแสไวรัล ส่งผลต่อเพลงต้นฉบับของวง The Cranberries วงร็อคจากประเทศไอร์แลนด์ ที่ออกมาตั้งแต่ปี 1994 ในอัลบั้มที่ 2 ของวง No Need to Argue ยุคที่การเสพดนตรีผ่านแผ่น CD เริ่มเป็นที่นิยมวงกว้าง
ใน YouTube ระหว่างที่มีการประกวดตลอดสามเดือน ยอดคนดูเพิ่มอีกเดือนละ 3-4 ล้านวิว จากปกติอยู่ที่ราว 11-12 ล้านวิวในแต่ละเดือน ในไทยมียอดการสตรีมบน Spotify พุ่งสูงขึ้นถึงเกือบ 5 เท่า
4
เพลงนี้จัดเป็น Protest Song (ถ้าแปลให้เข้าใจง่ายก็คือ เพลงเพื่อชีวิต) แห่งยุค 90s มีเนื้อหาต่อต้านความรุนแรง แต่งโดยโดโลเรส โอริออร์แดน (Dolores O’Riordan) นักร้องนำ เดโมเป็นแบบอะคูสติก ยังใช้ชื่อว่า ‘In Your Head’
เธอเขียนเพลงนี้อิงจากเหตุการณ์จริง ขณะเดินสายทัวร์คอนเสิร์ตอยู่ที่อังกฤษ เป็นเหตุระเบิดที่เมืองวอร์ริงตัน (Warrington) เมื่อวันที่ 20 มีนาคม 1993 ส่งผลให้เด็กไม่รู้อิโหน่อิเหน่สองคนต้องเสียชีวิต คนหนึ่งอายุ 12 ปี กับอีกคนอายุ 3 ปี ดังเช่นประโยคขึ้นต้นเพลง “Another head hangs lowly. Child is slowly taken.”
จากเนื้อเพลงดูแล้วพุ่งเป้าไปที่ IRA (ย่อมาจาก Irish Republican Army หรือกองทัพสาธารณรัฐไอร์แลนด์) ที่เกี่ยวข้องกับเหตุการณ์ก่อการร้ายในไอร์แลนด์เหนือและอังกฤษ ทั้งการลอบสังหาร และการวางระเบิดแสวงเครื่อง
โดยเฉพาะช่วงครึ่งหลังของเพลง “..It’s the same old theme, since 1916. In your head, in your head, they’re still fightin’ with their tanks and their bombs and their bombs and their guns..”
แม้น IRA จะถูกก่อตั้งอย่างเป็นทางการในปี 1919 ทว่าการสู้รบเริ่มต้นขึ้นตั้งแต่ปี 1916 หมุดหมายอยู่ที่เหตุการณ์การลุกฮือช่วงอีสเตอร์ (Easter Rising) ซึ่งหลายกลุ่มอุดมการณ์ชาตินิยมติดอาวุธเริ่มทำสงครามประกาศอิสรภาพ เพื่อปลดปล่อยไอร์แลนด์จากการปกครองของอังกฤษ
ตอกย้ำด้วยท่อนที่ว่า “It’s not me, it’s not my family” หมายถึงตัวเธอเอง และครอบครัวไม่ใช่ พวกขบวนการไออาร์เอ เธอเคยขยายความ
5
“..the violence causes silence..”
ความรุนแรงอาจไม่ได้ตามมาด้วยความเงียบงันเสมอไป แบบที่ถูกย้ำถึงสองหนในเพลง
หากแต่… อย่างน้อยกรณีไอร์แลนด์ สถานการณ์บีบคั้นให้อังกฤษยอมเปิดการเจรจาสันติภาพ นำไปสู่การตรากฎหมายการปกครองไอร์แลนด์ (Government of Ireland Act, 1920) แบ่งเกาะไอร์แลนด์ออกเป็นส่วนเหนือและใต้ โดยที่ทั้งสองส่วนมีความแตกต่างกันอย่างมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับการนับถือศาสนาคริสต์คนละนิกาย คนส่วนใหญ่ในเกาะเป็นชาวไอริชนับถือคาทอลิก (Catholic) มาช้านาน ขณะที่คนส่วนน้อยเป็นชาวอังกฤษโปรเตสแตนต์ (สาย Church of England) เข้ามาตั้งถิ่นฐานใหม่อยู่ทางตอนเหนือ
ที่สุดไอร์แลนด์ใต้จึงกลายเป็นสาธารณรัฐไอร์แลนด์ (Republic of Ireland) อย่างสมบูรณ์ในเวลาต่อมา ผลสืบเนื่องจากการลงนามในสนธิสัญญาอังกฤษ-ไอร์แลนด์ (Anglo-Irish Treaty, 1921) รับรองการก่อตั้งรัฐอิสระภายในจักรวรรดิอังกฤษ ซึ่งชาวไอริชมีสิทธิจะปกครองตนเองได้ (Irish Free State) ขณะที่ไอร์แลนด์เหนืออยู่ภายใต้สหราชอาณาจักรต่อไป
ทว่าปฏิบัติการความรุนแรงยังคงดำเนินต่อไปไม่รู้จักจบจักสิ้น โดยเฉพาะช่วงสงครามกลางเมืองไอร์แลนด์ (1922–1923) IRA สายที่ปฏิเสธสนธิสัญญาไม่ยอมหยุด แตกตัวออกมากลุ่มกองกำลังนอกกฎหมายสู้รบกับฝ่ายรัฐบาลเฉพาะกาล และยุทธการชายแดน หรือ Operation Harvest (1956-1962) มุ่งเป้าโจมตีแบบกองโจรใส่สถานีตำรวจและฐานกำลังของอังกฤษบริเวณพรมแดนอย่างต่อเนื่อง ด้วยต้องการรวมประเทศให้เป็นหนึ่งเดียว
6
ถึงกระนั้น มิวสิกวิดีโอพยายามฉายภาพความรุนแรงจากอีกด้าน เล่าผ่านสองเส้นเรื่อง
เส้นเรื่องแรกเป็นภาพขาวดำ กลุ่มเด็กๆ วิ่งเล่นในมือถือไม้ ตัดสลับกับภาพทหารอังกฤษพร้อมอาวุธครบมือเดินลาดตระเวน ใช้รถหุ้มเกราะ ตรวจค้นรถยนต์ ตอนท้ายมีเด็กคนหนึ่งถูกผลักล้มลงนอนแผ่หลากับพื้น ถ่ายจากสมรภูมิจริงในเบลฟาสต์ เมืองหลวงของไอร์แลนด์เหนือ
เนื้อหาส่วนนี้เองที่ทำให้สถานีโทรทัศน์ BBC สั่งแบนและห้ามออกอากาศ MV เวอร์ชั่นต้นฉบับ เห็นว่าภาพรุนแรงเกินไป มีฉากเด็กถือปืน (ปลอม) อยู่ด้วย นี่แค่ตัวอย่างเดียวของปฏิกิริยาทางสังคมอันหลากหลายที่มีต่อเพลงนี้
อีกเส้นเรื่องเป็น Performance Art สีฉูดฉาด ใช้ไม้กางเขนยักษ์เป็นอุปกรณ์ประดับฉาก มีฝูงเด็กห้อมล้อมนักร้องนำ เนื้อตัวของทุกคนถูกฉาบด้วยสีทอง
นัยอยากบอกว่ากองทัพอังกฤษเองก็เป็นส่วนหนึ่งของปัญหา ด้วยนโยบายตาต่อตาฟันต่อฟันที่รัฐบาลพรรคอนุรักษ์นิยมใช้โต้ตอบเสมอมา ไม่ว่าการสลายการชุมนุมและสังหารหมู่ การซ้อมทรมานอย่างเป็นระบบ การจับแพะและบังคับสารภาพ (ชวนให้นึกถึงหนังเก่าเรื่อง In the Name of the Father ที่ออกฉายเมื่อปี 1993) การสมรู้ร่วมคิดกับกลุ่มติดอาวุธนอกกฎหมาย ยังไม่พูดไปถึงการที่คนไอริชที่เป็นคนส่วนน้อยในพื้นที่รู้สึกว่าตนถูกเลือกปฏิบัติ โดยไม่เป็นธรรม ทั้งเรื่องการจ้างงาน ที่อยู่อาศัย และสิทธิในการเลือกตั้ง
7
จุดเปลี่ยนใหญ่มาเกิดเอาเมื่อพรรคแรงงานได้สลับขึ้นมามีอำนาจ โทนี แบลร์ (Tony Blair) นายกรัฐมนตรีปรับเปลี่ยนแนวทาง เดินหน้าเข้าสู่กระบวนการสร้างความปรองดอง เกิดการประชุมเจรจาระหว่างทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง
ผลลัพธ์รูปธรรมมีหลายเรื่อง อาทิ
– ข้อตกลงเบลฟาสต์ (หรือ Good Friday Agreement, 1998) ที่ก็ผ่านการลงประชามติจากประชาชนส่วนใหญ่ ทั้งในไอร์แลนด์เหนือและสาธารณรัฐไอร์แลนด์ ก่อนจะลงนามร่วมกันในปี 1998 ระหว่างนายกรัฐมนตรีอังกฤษกับนายกรัฐมนตรีไอร์แลนด์ ยอมรับหลักการแบ่งปันอำนาจ (Power Sharing) แลกกับการปลดอาวุธถาวร
– พระราชบัญญัติไอร์แลนด์เหนือ (Northern Ireland Act, 1998) มุ่งกระจายอำนาจทางการเมืองการปกครองให้แก่ไอร์แลนด์เหนือ เช่น ก่อตั้งรัฐบาลระดับแคว้น (Northern Ireland Government) ประกอบด้วยฝ่ายบริหาร (Executive) และฝ่ายนิติบัญญัติ (Assembly) สามารถจัดให้มีประชามติเพื่อรวมเข้ากับไอร์แลนด์ (Border Poll) ได้ ฯลฯ
– คณะกรรมการสอบสวนเหตุการณ์อาทิตย์เลือด (Bloody Sunday) ที่ล่วงเลยมากว่า 25-26 ปี ซึ่งผลการรื้อฟื้นคดีพบว่าทหารอังกฤษเป็นฝ่ายผิดจริง
– คณะกรรมการอิสระเพื่อพิจารณาปล่อยตัวนักโทษการเมืองที่ถูกตัดสินจำคุกจากความผิดฐานก่อการร้าย พร้อมทั้งมีการชดเชยเยียวยา
ทั้งหมดข้างต้นล้วนทำให้สถานการณ์ความรุนแรงที่ดำเนินมากว่า 3 ทศวรรษ หรือที่ถูกเรียกขานว่าห้วง The Troubles (ปลายทศวรรษ 1960-1998) ยุติลง ปฏิเสธมิได้ว่าปัจจัยความเป็นประชาธิปไตยของทั้งสองชาติคู่ขัดแย้งมีส่วนช่วยให้ประสบผลสำเร็จ
8
แม้ O’Riordan จะทันเห็นสันติภาพในไอร์แลนด์เหนือ โดยเฉพาะมีสัญญาณบวกจากคำประกาศหยุดยิงของ IRA ที่ออกมาก่อนเพลงจะถูกปล่อยเพียงไม่กี่สัปดาห์ (เนื่องจากหลายปัจจัย ทั้งภายในและภายนอก) แต่ก็น่าเสียดายที่เธอไม่มีโอกาสได้อยู่ดูการกลับมาเกิดใหม่อีกครั้งของเพลงที่ตัวเองเขียน ในแบบฉบับของ Nene แชมป์รายการ AGT ซีซั่น 21
O’Riordan จากโลกนี้ไปอย่างกะทันหันด้วยวัย 46 ปี ตั้งแต่เมื่อปี 2018 ตามด้วยการยุบวงในปีถัดมา หลังออกอัลบั้มชุดสุดท้าย In the End โดยใช้เสียงร้องที่ O’Riordan เคยบันทึกไว้ก่อนหน้านั้น
9
ซอมบี้หรือผีดิบในเพลงนี้หมายถึงใครกันแน่ยังมีข้อถกเถียง
มีคนวิเคราะห์ว่าในความคิดของ O’Riordan ใช้ซอมบี้เป็นสัญลักษณ์เปรียบเปรย (Metaphor) ถึงกลุ่มคนที่ฝักใฝ่ความรุนแรงอย่างบ้าคลั่ง คนเหล่านี้ถูกครอบงำด้วยอุดมการณ์จนมองไม่เห็นคุณค่าของชีวิตมนุษย์ อย่างไรก็ตาม ในแง่คนฟัง เราตีความได้หลายแบบ อาจมองว่าเป็นเหยื่อของความรุนแรง หรือผู้สูญเสียที่เหมือนตายทั้งเป็น หรือเป็นอย่างอื่นก็ได้
นี่แหละพลังของบทเพลง
อ้างอิง
Nene Royal & OZONE Band Story — Life in Real Verse (Fan-Made Documentary | English Subtitles)
Songs of Protest: How The Cranberries Defied Irish Violence with “Zombie”
ครบรอบ 100 ปี สงครามกลางเมืองไอร์แลนด์ ความขัดแย้งบนเส้นทางสู่เอกราชที่คร่าชีวิตคนนับพัน
The Cranberries – The Making of ‘Zombie’ | Vevo Footnotes
The tragedy that inspired Zombie – The Cranberries’ biggest hit
เมธัส อนุวัตรอุดม, ภาคผนวก ก10 สหราชอาณาจักร (ไอร์แลนด์เหนือ), หน้า ก10-1-ก10-40, ใน สถาบันพระปกเกล้า, รายงานวิจัยการสร้างความปรองดองแห่งชาติ เสนอต่อคณะกรรมาธิการวิสามัญพิจารณาศึกษาแนวทางการสร้างความปรองดองแห่งชาติ สภาผู้แทนราษฎร, (2555), จาก https://kpi.ac.th/wp-content/uploads/2025/03/ความปรองดองแห่งชาติ.pdf
Nene Royal The Cranberries zombie ณัฐกร วิทิตานนท์ ไทยไม่ใช่กรุงเทพ ไทยไม่ใช่กรุงเทพฯ ไอร์แลนด์ ไอร์แลนด์เหนือ
