Bangkok 1899 คฤหาสน์ร้อยปีที่เปิดให้ทุกคนใช้ฟรี
มีบ้านหลายหลังในกรุงเทพฯ ที่อายุเกินร้อยปีและยังยืนอยู่ แต่มีน้อยมากที่เจ้าของตัดสินใจปฏิเสธข้อเสนอของโรงแรมหรูและแบรนด์คาเฟ่ชื่อดังที่แห่กันมาขอเช่า แล้วเลือกเปิดเป็นพื้นที่สาธารณะแทน โดยไม่คิดค่าเข้า
คฤหาสน์ทรงยุโรปอายุ 125 ปีริมถนนนครสวรรค์ย่านบางขุนพรหม คือหนึ่งในนั้น และชื่อของมันคือ Bangkok 1899
เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี — ผู้วางรากฐานการศึกษาไทย
ก่อนที่บ้านหลังนี้จะกลายเป็น Bangkok 1899 มันมีเรื่องราวยาวนานกว่าร้อยปีที่ต้องเล่า
คฤหาสน์แห่งนี้สร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2442 หรือ ค.ศ. 1899 ซึ่งเป็นที่มาของชื่อในปัจจุบัน ออกแบบโดย มาริโอ ตามาญโญ สถาปนิกชาวอิตาเลียนคนเดียวกับที่ออกแบบพระที่นั่งอนันตสมาคมและ Neilson Hays Library สองสัญลักษณ์สถาปัตยกรรมของกรุงเทพฯ ที่ยังคงงดงามมาถึงทุกวันนี้
เจ้าของดั้งเดิมคือ เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี หรือ สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา ขุนนางในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ซึ่งมีบทบาทสำคัญในฐานะผู้วางรากฐานระบบการศึกษาไทย ท่านเป็นผู้ผลักดันให้มีโรงเรียนสอนภาษาไทยทั่วประเทศในยุคที่การศึกษาสมัยใหม่เพิ่งเริ่มต้น และเป็นผู้ให้กำเนิดโรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย รวมถึงมีส่วนสำคัญในการพัฒนาหลักสูตรการศึกษาของชาติ
บ้านหลังนี้จึงเป็นมากกว่าแค่คฤหาสน์สวยงาม มันคือพื้นที่ที่ประวัติศาสตร์การศึกษาไทยได้รับการบ่มเพาะมาตั้งแต่ต้น
ปฏิเสธทุกข้อเสนอ เพื่อเปิดให้ทุกคน
หลังจากบ้านว่างลงและผ่านช่วงเวลาที่ไม่ได้ใช้งาน ทายาทของเจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรีเผชิญกับสถานการณ์ที่หลายคนคงตัดสินใจต่างออกไป มีข้อเสนอจากโรงแรมและร้านกาแฟชื่อดังแห่กันมาขอเช่าในราคาที่น่าดึงดูด แต่เจ้าของบ้านตัดสินใจปฏิเสธทั้งหมด
เหตุผลที่ให้ไว้ตรงและชัดเจน หากรับข้อเสนอคนที่ได้ผลประโยชน์จะมีแต่เขาเท่านั้น แต่สาธารณะจะไม่ได้อะไรเลย
การตัดสินใจนั้นนำไปสู่ความร่วมมือกับ Creative Migration องค์กรไม่แสวงหากำไรด้านศิลปะ ร่วมกับการสนับสนุนจากมูลนิธิร็อคกี้เฟลเลอร์และกองทุนฟอร์ด มอเตอร์ คัมปะนี เพื่อบูรณะบ้านและเปิดเป็นพื้นที่สาธารณะในชื่อ Bangkok 1899
สามเสาหลักที่ขับเคลื่อนทุกอย่าง
Bangkok 1899 ไม่ได้เป็นแค่สถานที่เก่าสวยๆ ที่เปิดให้เข้ามาถ่ายรูป แต่ดำเนินงานภายใต้สามเสาหลักที่ชัดเจน ได้แก่ ศิลปะ การมีส่วนร่วมของประชาชน และความยั่งยืน
ในด้านศิลปะ มีโครงการ International Artist Residency ที่เปิดโอกาสให้ศิลปินจากทั่วโลกเข้ามาพำนักและสร้างสรรค์ผลงานร่วมกับชุมชนไทย ชั้นบนของอาคารถูกจัดเป็นพื้นที่จัดนิทรรศการและที่พักของศิลปินนานาชาติ ขณะที่ชั้นล่างเป็นพื้นที่จัดแสดงงานศิลปะและสวนหย่อมสาธารณะที่เปิดให้ทุกคนเข้ามาใช้ได้
ในด้านการมีส่วนร่วม อาคารตึกเรียนด้านหลังของตัวบ้านถูกพัฒนาเป็น ศูนย์การเรียนรู้ฟอร์ดเพื่อชุมชนและสิ่งแวดล้อม (Ford Resource and Engagement Center) จุดนัดพบขององค์กรภาคประชาสังคมและเอ็นจีโอหลายแห่ง ที่ทำให้บ้านหลังนี้กลายเป็นศูนย์กลางของงานเพื่อสังคมจริงๆ ไม่ใช่แค่พื้นที่สวยงามที่ใช้งานไม่ได้
Na Cafe — ร้านกาแฟที่เจ้าของบ้านยอมให้เข้ามา
ท่ามกลางการปฏิเสธข้อเสนอทั้งหมด มีร้านกาแฟแห่งหนึ่งที่ได้รับโอกาสให้เป็นส่วนหนึ่งของ Bangkok 1899 นั่นคือ Na at Bangkok 1899 ซึ่งดำเนินการโดยคู่หูที่มีปรัชญาสอดคล้องกับจิตวิญญาณของสถานที่
Na Cafe ไม่ได้อยู่ที่นี่เพราะจ่ายค่าเช่าสูงที่สุด แต่เพราะดำเนินงานภายใต้แนวคิด Zero Waste และเป็นส่วนหนึ่งของพื้นที่สาธารณะตามที่ Bangkok 1899 ตั้งเป้าหมายไว้ การมีอยู่ของคาเฟ่ช่วยให้คนทั่วไปมีเหตุผลที่จะแวะมา นั่งอยู่ในบรรยากาศของคฤหาสน์ร้อยปี และค่อยๆ ซึมซับประวัติศาสตร์ของสถานที่ผ่านการนั่งจิบกาแฟ
เยือน Bangkok 1899 ในปี 2026
Bangkok 1899 ตั้งอยู่ที่ 1899 ถนนนครสวรรค์ แขวงบางขุนพรหม เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร ไม่ไกลจากวัดราชนัดดาและอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย เดินทางสะดวกด้วยรถโดยสาร MRT สายสีน้ำเงินสถานีสามยอด หรือเรือโดยสารแม่น้ำเจ้าพระยาที่ท่าพระอาทิตย์
พื้นที่เปิดให้เข้าชมฟรีในวันพฤหัสบดีถึงอาทิตย์ เวลา 10.00-18.00 น. แนะนำให้ตรวจสอบกิจกรรมที่จัดในช่วงที่วางแผนมาเยือน เพราะ Bangkok 1899 จัดนิทรรศการและงานอีเวนท์เป็นประจำ ทำให้ทุกครั้งที่มาอาจพบประสบการณ์ที่แตกต่างกันออกไป